Nyshporka 0.39: księgi z Besarabii w cyrylicy rumuńskiej

Księgi z Besarabii z lat 1810–1860 często pisano cyrylicą rumuńską (mołdawską). Dotąd Nyshporka czytała je słabo: litery są znajome, ale język obcy, więc rozczytać zapis było trudno. W tym wydaniu dla takich ksiąg pojawił się osobny czytelnik, Logofet.

Co to za pismo

To nie osobny język, lecz rumuński zapisany cyrylicą. W rosyjskich dokumentach zwykle nazywano go mołdawskim. Cyrylicą rumuńską pisano przez wieki: najstarszy pewnie datowany dokument rumuński, list Neacșu z Câmpulung z 1521 roku, jest napisany właśnie nią.

W latach 1860–1862 Wołoszczyzna i Mołdawia przeszły na alfabet łaciński. Besarabia od pół wieku należała już wtedy do Imperium Rosyjskiego, więc ta reforma jej nie dotknęła i cyrylica została tu na miejscu. Językiem urzędowym stał się rosyjski, a rumuński utrzymywał się przede wszystkim w cerkwi. Po 1871 roku wyparto go także stamtąd.

Dlatego w prawosławnych księgach Besarabii mniej więcej do lat 1870. natrafisz na ten język: w metrykach i wykazach duchowieństwa, często obok rosyjskich zapisów i podpisów.

Kim jest Logofet

Logofet nauczył się jednego pisma: cyrylicy rumuńskiej metryk i wykazów duchowieństwa. Uczył się na 17 870 wierszach z 196 spraw z Besarabii.

Oto jak często mylą się czytelnicy na zapisach, które wolontariusze odczytali sami, bez pomocy Nyshporki:

To 99 wierszy z siedmiu zestawów. Próba jest niewielka, ale różnica jest duża. Wśród nich jest 42 wiersze dwóch charakterów pisma, których Logofet nigdy nie widział: tam robi 12 błędów na 100 liter, Diak-Litopysets 34, Pysar 39.

Drugi pomiar dotyczy tego, po co czytasz księgę: imion, nazwisk i wsi. Liczyliśmy, ile z nich odczytano tak blisko zapisu, że wyszukiwanie przybliżone je znajdzie:

Te zapisy nie wchodziły w skład nauki. Jednak wzorzec dla nich jest częściowo zestawiony z pomocą Logofeta, więc pierwsza tabela jest pewniejsza niż druga.

Co można zrozumieć z takiego tekstu

Daliśmy odczyt Logofeta czytelnikowi-człowiekowi bez żadnych wyjaśnień: cztery strony wykazu duchowieństwa z 1830 roku. Z samego tekstu wiadomo, co to za dokument, jaka cerkiew i powiat, kto należy do duchowieństwa parafii, większość imion, żony i dzieci, lata służby. Wieku i tabel parafian bez skanu nie da się odczytać.

Nazwiska pozostają najsłabszym miejscem. To samo nazwisko w rumuńskich wierszach może się rozsypać, a w rosyjskim podpisie tego samego duchowieństwa odczytać się prawie poprawnie. Dlatego Logofet czyta razem z Pysarem, a nie zamiast niego, a to, co znaleziono, zawsze warto sprawdzić z kadrem.

Specjaliści

Logofet jest pierwszy w nowej grupie czytelników, specjalistów. Specjalista jest wyuczony na jednym wąskim piśmie: na swoich księgach jest lepszy, a na wszystkich innych gorszy. Dlatego działa inaczej niż zwykli czytelnicy:

• sam się nie pobiera: nie każdy go potrzebuje, a zajmuje miejsce;
• sam się nie włącza, nawet jeśli już leży na twoim dysku;
• włączasz go ty, dla konkretnej księgi.

Nic w twoim zwykłym czytaniu się nie zmieniło. Kto nie pracuje z Besarabią, tej zmiany nie zauważy.

Jak zacząć

Zobaczyć, jacy są specjaliści, do jakich ksiąg są potrzebni, a do jakich nie:

nysh models list

Pobrać Logofeta, to jednorazowo i około 60 MB:

nysh models get logofet-ro-v11

Odczytać księgę:

nysh read <справа> --with logofet_ro_v11.safetensors

Albo po prostu powiedz pomocnikowi: „odczytaj tę sprawę Logofetem, jest w cyrylicy rumuńskiej”.

Więcej na stronie „Specjaliści”.

Jak zaktualizować

nysh update, potem nysh migrate. Albo nowy nyshporka-setup.exe na starym.